دیگر مطالب این پرونده

پر بیننده ترین مطالب

آخرین مطالب

نوع مقاله 
 
شهرت بابیه به خاطر سرکوب امیرکبیر بود
سید محمدصادق سجادی
تاریخ ایرانی: دوران کوتاه صدارت امیرکبیر، به سبب وضعیت بین‌المللی، استیلای بریتانیا بر سرزمین‌های جنوبی و شرقی ایران، مشکلات مربوط به مرزها در غرب و شرق و نیز مشکلات عدیده داخلی، یکی از پرمخاطره‌ترین دوره‌های تاریخ ایران است. یکی از دلایل ظهور بابیه در این دوران، وضعیتی بود که حکومت ایران و مخصوصاً امثال حاج میرزا آقاسی پدید آورده بودند. بر خلاف باور رایج، میرزا علی‌محمد باب را نه روسیه تزاری، بلکه شرایط اجتماعی ایران پدید آورد؛ شرایطی که به‌ ویژه در دوره حاج میرزا آقاسی ایجاد شد. در این دوران، بی‌کفایتی وزرا، شخص شاه و دولتمردان چنان اوضاع را بر مردم ایران تنگ کرد که هر کس به هر بهانه‌ای بر ضد وضع موجود برمی‌خاست مردم دنبال او راه می‌افتادند چه رسد به فردی که با استفاده از اعتقاد آنان به انتظار ظهور، دعوی بابیت کرد. آنچه در ابتدا تا اندازه‌ای موجب موفقیت علی‌محمد باب شد زمینه اعتقادی مردم و خواست آنان برای نوعی تغییر اساسی بود. وقتی فردی با عقیده‌ای نادرست و یک دعوی مجعول دست به حرکتی می‌زند و عده‌ای تا پای جان از او پیروی می‌کنند، می‌جنگند و کشته می‌شوند، مشخص است که شرایط اجتماعی و سیاسی چنین فضا و خفقانی را ایجاد کرده است و علی‌محمد باب شاید ناآگاهانه موجد این حرکت بود.
 

میرزا تقی‌خان امیرکبیر در مواجهه با این حرکت، آن را قویاً سرکوب کرد. برخلاف عده‌ای که این سرکوب را بسیار بجا و درست می‌دانند من معتقدم بخشی از شهرت و توسعه بابیه بعدها در ایران و خارج و در نقاطی چون قبرس، عراق، فلسطین یا تاجیکستان و مانند آن حاصل همین سرکوب بود. علاوه‌ بر آن جلسه مناظره علمای شیخیه با علی‌محمد باب، خود یکی از مهم‌ترین عوامل توجه مردم به این فرقه نوپا بود. سؤالاتی که آن‌ها کردند غالباً مبتذل و ضعیف و بی‌بنیاد و معلوم بود که هیچ فکر و اندیشه‌ای برای اثبات بی‌پایه بودن دعوی علی‌محمد باب وجود ندارد. مردم هم این را می‌دیدند و متوجه می‌شدند.
  

آنچه از تاریخ این دوره و بخشی از تاریخ باب و بعد ازلی‌ها و بهائیان استنباط می‌شود، نشان می‌دهد که میرزا تقی‌خان آینده دور را می‌دید و می‌دانست که اگر این حرکت سرکوب نشود ممکن است به کجا کشیده شود؛ ولی در عین‌ حال نوع سرکوب امیر شاید درست نبود. البته پیداست که او با توجه به وضع نابسامان کشور نمی‌خواست برای خود مشکل بزرگ دیگری درست کند که از کارهای اصلاحی باز بماند. اگر وضع کشور به امیر اجازه می‌داد که با تدبیر بیشتری به این موضوع بپردازد شاید به گونه‌ای دیگر با این گروه برخورد می‌کرد. گرچه من باز هم مدعی نیستم که همه آنچه در همه شهرها بر ضد بابیه انجام شد با مجوز امیر بوده است؛ اما به نظر می‌رسد سرکوب‌های او به دیگران مجوز داد تا حتی در دوران بعد کسانی چون ظل‌السلطان با همه مخالفان، به این اعتبار که بابی هستند برخورد و آن‌ها را قتل‌عام کنند. تعداد زیادی از این نوع قتل‌عام‌ها در اصفهان، کاشان، شیراز، قزوین، همدان و جاهای دیگر اتفاق افتاده است که بخش اعظم آن دشمنی‌ها یا تحریکات عوام بوده و هیچ معلوم نیست که مقتولان واقعاً بابی بوده‌اند و یا اصلاً تمایلی به بابیت داشتند. مثلاً در اصفهان هیچ دلیلی برای بابی بودن افرادی که ـ بیش از صد نفر ـ ضل‌السلطان آن‌ها را به کمک برخی به جرم بابیه اعدام کرد، وجود ندارد.

 

در بسیاری نقاط به محض اینکه فردی علیه چپاولگری‌های حاکم شهر یا همدستان او اعتراض می‌کرد، به جرم بابی‌گری کشته می‌شد. این ممکن است تبعات ناخواسته و غیرقابل قبول آن سرکوب باشد و اگر نوع دیگری برخورد می‌شد شاید نتایج دیگری داشت. ضمن اینکه این نوع برخورد با یک جریان تا حدی برای آن مظلومیت نیز ایجاد می‌کند. اگر چندان اعتنا نمی‌کردند یا عالمانه و هوشمندانه مقابله فرهنگی می‌کردند، خود مردم متوجه می‌شدند که ادعاهای آن‌ها بنیانی ندارد و دعوی‌های باب فروکش می‌کرد و از بین می‌رفت؛ اما همه آنچه بعداً پدید آمد را نیز نباید حاصل سرکوب‌های امیر دانست. عباس امانت در کتاب «قبله عالم» کوشش زیادی برای اثبات این امر کرده است، البته او به همه اسناد، یادداشت‌ها و نامه‌های امیر درباره بابیه دسترسی نداشته است؛ ولی همان اندازه هم که دسترسی داشته در کتاب خود کوشیده، نقش امیر را در سرکوب بابیه بسیار پررنگ نشان دهد و در واقع او را متهم به این کار کند؛ ولی امیر متهم به این کار نیست، بلکه فضایی که ایجاد شد او را وادار به چنین کاری کرد. ما نمی‌دانیم آنچه در آن ایام در شهرها بر ضد بابیه انجام دادند به دستور امیر بوده است یا نه، هیچ سندی وجود ندارد، ممکن است شفاهی دستور داده یا ممکن است تندتر از دستور او برخورد شده باشد. به‌ هر حال واکنش دستگاه دولت و اجزاء آن، سبب شهرت این فرقه مجعول و بی‌پایه و اساس شد.

 

* مدیر بخش تاریخ و عضو شورای عالی علمی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی

دوشنبه 20 ارديبهشت 1395  20:29

آخرين تاريخ بازديد : يکشنبه 7 خرداد 1396  19:13:1
کليد واژه هاي مرتبط : امیرکبیر  ;  سید صادق سجادی  ;  علی محمد باب  ;  بهاییان  ; 
ارسال نظر
نام و نام خانوادگی
پست الکترونیکی
نظر

ورود کد امنیتی :    Audio Version Reload Image
صفحه نخست | پرونده‌ها | پرونده‌های ویژه | گزارش‌های ویژه | تاریخ مصور | از دیگر رسانه‌ها | پاورقی | روزنگار | تاریخ جهان | کاغذ اخبار | دفتر مقالات | گزیده‌های تاریخی | تاریخ شفاهی | کتابخانه
© 2010-2011, Iranian History. All right reserved.
The Site is best viewed at a screen resolution 1200*800, optimized for mozilla firefox.
Design By ACACO.